Στη Σουηδία η αλαζονεία δεν είναι προσόν – Ο παράξενος κανόνας που μας βάζει όλους στη θέση μας

Σε έναν κόσμο όπου ο καθένας προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι πιο επιτυχημένος, πιο έξυπνος, πιο πλούσιος ή πιο σημαντικός από τον διπλανό του, οι Σκανδιναβοί έχουν να μας προτείνουν μια εντελώς διαφορετική φιλοσοφία ζωής. Μια φιλοσοφία που θα μπορούσε να συνοψιστεί σε πέντε απλές λέξεις: Μην παριστάνεις τον σπουδαίο!

Φανταστείτε μια κοινωνία στην οποία το να επιδεικνύεις διαρκώς τα επιτεύγματά σου δεν προκαλεί θαυμασμό, αλλά μάλλον αμηχανία. Όπου η οικονομική επιτυχία δεν αποτελεί διαβατήριο κοινωνικής ανωτερότητας και όπου η μετριοφροσύνη θεωρείται σημαντικότερη από την αυτοπροβολή.

Ακούγεται παράξενο, ιδιαίτερα στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, όπου ακόμη και η πιο ασήμαντη προσωπική επιτυχία μπορεί να μετατραπεί σε δημόσιο θέαμα.

Κι όμως, στη Σουηδία και σε άλλες σκανδιναβικές κοινωνίες υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη που αντιμετωπίζει με επιφύλαξη την έπαρση και την υπερβολική προβολή του εαυτού μας.

Το όνομά της είναι Jantelagen, δηλαδή «Νόμος του Γιάντε».

Ένας νόμος που δεν ψηφίστηκε ποτέ

Ο Jantelagen δεν είναι νόμος του κράτους. Δεν περιλαμβάνεται σε κανένα σύνταγμα και κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να επιβάλει ποινές για την παραβίασή του.

Πρόκειται για έναν άτυπο κοινωνικό κανόνα που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την προσωπική επιτυχία, την ισότητα και τη θέση τους μέσα στο κοινωνικό σύνολο.

Η ιστορία του ξεκινά το 1933, όταν ο Δανονορβηγός συγγραφέας Άξελ Σάντεμοσε περιέγραψε, μέσα από ένα σατιρικό μυθιστόρημα, τη ζωή σε μια φανταστική πόλη με το όνομα Γιάντε.

Στην πόλη αυτή κυριαρχούσε μια αυστηρή κοινωνική νοοτροπία: κανείς δεν έπρεπε να θεωρεί ότι είναι καλύτερος, εξυπνότερος ή σημαντικότερος από τους υπόλοιπους.

Ο συγγραφέας, βέβαια, δεν παρουσίαζε αυτή την αντίληψη ως ιδανική. Αντίθετα, ασκούσε κριτική στην κοινωνική πίεση που υποχρεώνει τους ανθρώπους να συμμορφώνονται και να αποφεύγουν οτιδήποτε τους κάνει διαφορετικούς.

Με την πάροδο των δεκαετιών, ωστόσο, η έννοια απέκτησε μια ευρύτερη σημασία και συνδέθηκε με τη σκανδιναβική κουλτούρα της μετριοφροσύνης.

Μπορείς να πετύχεις χωρίς να θεωρείς τον εαυτό σου ανώτερο

Στη σύγχρονη ερμηνεία του, ο Jantelagen δεν απαγορεύει τη φιλοδοξία ούτε αντιμετωπίζει την επιτυχία ως κάτι αρνητικό.

Το αντίθετο. Αναγνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να προσπαθεί, να δημιουργεί και να προοδεύει.

Υπενθυμίζει, όμως, ότι μια επαγγελματική διάκριση, ένας υψηλός μισθός ή μια σημαντική κοινωνική θέση δεν κάνουν κάποιον αυτομάτως καλύτερο άνθρωπο.

Ένας επιτυχημένος επιχειρηματίας δεν αξίζει περισσότερο ως άνθρωπος από έναν εργαζόμενο. Ένας επιστήμονας δεν αποκτά το δικαίωμα να περιφρονεί κάποιον που δεν είχε τις ίδιες ευκαιρίες εκπαίδευσης. Και ένας άνθρωπος με δημόσιο αξίωμα δεν δικαιούται να αντιμετωπίζει τους υπόλοιπους ως κατώτερούς του.

Η ουσία βρίσκεται στην αναγνώριση της ανθρώπινης αξίας, ανεξάρτητα από τίτλους, χρήματα και κοινωνική επιρροή.

Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη μετριοφροσύνη και την ισοπέδωση

Όπως συμβαίνει με πολλές κοινωνικές αντιλήψεις, έτσι και ο Jantelagen έχει δύο όψεις.

Από τη μία πλευρά, μπορεί να ενισχύσει τον αμοιβαίο σεβασμό, τη συνεργασία και την αίσθηση ότι όλοι έχουν θέση και αξία μέσα στην κοινωνία.

Από την άλλη, όταν εφαρμόζεται με υπερβολική αυστηρότητα, μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά απέναντι στη δημιουργικότητα και την προσωπική φιλοδοξία.

Γιατί άλλο πράγμα είναι να μη θεωρείς τον εαυτό σου ανώτερο από τους άλλους και εντελώς διαφορετικό να φοβάσαι να ξεχωρίσεις.

Μια κοινωνία που αποθαρρύνει την αλαζονεία μπορεί να γίνει πιο ανθρώπινη. Μια κοινωνία, όμως, που αντιμετωπίζει κάθε διάκριση με καχυποψία κινδυνεύει να καταπνίξει την πρόοδο.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να γίνουμε όλοι ίδιοι, αλλά να μάθουμε να σεβόμαστε ο ένας τον άλλον, ακόμη κι όταν οι διαδρομές και οι επιτυχίες μας διαφέρουν.

Και μια σκέψη για τα δικά μας…

Δεν χρειάζεται, ασφαλώς, να ταξιδέψουμε μέχρι τη Σουηδία για να συναντήσουμε ανθρώπους που επιλέγουν να εργάζονται αθόρυβα, χωρίς να διαφημίζουν διαρκώς τα κατορθώματά τους.

Ούτε όμως χρειάζεται να ψάξουμε πολύ για να βρούμε το ακριβώς αντίθετο.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η αυτοπροβολή συχνά συγχέεται με την πραγματική αξία. Όπου η δημόσια εικόνα αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την ουσία και όπου κάποιοι αισθάνονται την ανάγκη να υπενθυμίζουν συνεχώς στους υπόλοιπους πόσο σπουδαίοι είναι.

Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο δίδαγμα αυτής της σκανδιναβικής αντίληψης να είναι και το πιο απλό:

Δεν χρειάζεται να μικρύνεις τους άλλους για να φανείς μεγάλος.

Και, κυρίως, δεν χρειάζεται να διακηρύσσεις συνεχώς την αξία σου. Αν υπάρχει πραγματικά, συνήθως βρίσκει τον τρόπο να φανεί.

Γιατί, τελικά, η μετριοφροσύνη δεν μειώνει την αξία ενός ανθρώπου. Η αλαζονεία είναι εκείνη που συχνά την υπονομεύει.