Γιατί μία ώρα έχει εξήντα λεπτά – Μία απόφαση 5.000 ετών καθόρισε τον τρόπο που σήμερα μετράμε το χρόνο

Τον Οκτώβριο του 1793, η νεοσύστατη Γαλλική Δημοκρατία ξεκίνησε ένα ατυχές πείραμα. Αποφάσισε να αλλάξει τον χρόνο.

Η μέρα, αποφάσισαν οι επαναστάτες, θα χωριζόταν πλέον σε 10 ώρες, όχι σε 24. Κάθε ώρα θα είχε 100 λεπτά δεκαδικά, τα οποία με τη σειρά τους αποτελούνταν από 100 δευτερόλεπτα δεκαδικά.

Σύντομα όμως προκάλεσε αμέτρητους πονοκεφάλους, λέει ο Finn Burridge, επικοινωνιολόγος επιστήμης στα Royal Museums Greenwich στο Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο, όπου βρίσκεται το Βασιλικό Αστεροσκοπείο και ο τόπος καθιέρωσης της Μέσης Ώρας Γκρίνουιτς.

Ο σχεδιασμός και η μετατροπή των υπαρχόντων ρολογιών αποδείχθηκαν εξαιρετικά δύσκολες. Το σύστημα απομόνωσε τη Γαλλία από τις γειτονικές χώρες, ενώ ο αγροτικός πληθυσμός μισούσε το γεγονός ότι η ημέρα ανάπαυσης συνέβαινε μόνο κάθε δέκατη μέρα. Τελικά, ο δεκαδικός χρόνος διήρκεσε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο στη Γαλλία.

Για να κατανοήσουμε όμως πώς ξεκινήσαμε να μετράμε —και συνεχίζουμε να μετράμε— 24 ώρες την ημέρα, 60 λεπτά την ώρα και 60 δευτερόλεπτα το λεπτό, πρέπει να γυρίσουμε το ρολόι πίσω σε μια εποχή πριν από την καθιέρωση της μέτρησης του χρόνου. Διότι πρόκειται για την ιστορία ενός από τα πρώτα αριθμητικά συστήματα που μας έβαλαν σε αυτή την πορεία — και εξηγεί γιατί αυτό το παράξενο σύστημα έχει επιβιώσει πολύ περισσότερο από τους πολιτισμούς που το δημιούργησαν.

Στην αρχή βρίσκονται οι Σουμέριοι, ένας αρχαίος λαός που έζησε στη Μεσοποταμία (περίπου στο σημερινό Ιρακ) από το 5300 έως το 1940 π.Χ. και ένας από τους πρώτους πολιτισμούς που δημιούργησαν πόλεις. Μαζί με πολλές άλλες εφευρέσεις, όπως η άρδευση και το άροτρο, τους αποδίδεται η δημιουργία του πρώτου γνωστού συστήματος γραφής. Αυτό περιλάμβανε ένα αριθμητικό σύστημα βασισμένο στην έννοια του 60.

Κράτα το χέρι σου μπροστά σου, λύγισε ένα δάχτυλο και θα δεις ότι έχει τρεις αρθρώσεις. Μέτρα όλες τις αρθρώσεις στα δάχτυλα ενός χεριού (χωρίς τον αντίχειρα) και θα φτάσεις στο 12. Μέτρα αυτό το 12 χρησιμοποιώντας ένα δάχτυλο του άλλου χεριού και ξαναξεκίνα τη μέτρηση στο πρώτο χέρι, μέχρι να χρησιμοποιηθούν και τα πέντε δάχτυλα του δεύτερου χεριού. Σε τι αριθμό έφτασες; Στο εξήντα.

Αυτή είναι μία από τις θεωρίες για το γιατί οι Σουμέριοι βασίστηκαν στο αναδυόμενο μαθηματικό τους σύστημα στο 60 και όχι στο 10 — μια απόφαση που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο που μετράμε τον χρόνο σήμερα.

Η ανάπτυξη των γραπτών αριθμών τους καθορίστηκε από την ανάγκη να τηρούν αρχεία για το ολοένα και μεγαλύτερο και πιο πολύπλοκο γεωργικό σύστημα που στήριζε τις αναπτυσσόμενες πόλεις τους, λέει ο Martin Willis Monroe, ειδικός στις πολιτισμικές σφηνοειδείς γραφές (τα πρώιμα συστήματα γραφής της αρχαίας Μέσης Ανατολής) στο Πανεπιστήμιο του New Brunswick στον Καναδά.

Ξεκίνησαν χρησιμοποιώντας μικρές πήλινες πινακίδες, συχνά στο μέγεθος ενός smartphone ή και μικρότερες, για να παρακολουθούν αριθμούς, αποτυπώνοντας τις λεπτομέρειες στον μαλακό πηλό. Άλλες εικονιστικές σημάνσεις ακολούθησαν γρήγορα, εξελισσόμενες στο διάσημο σφηνοειδές κείμενο των Σουμέριων.

Οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν το 60 με τρόπο συγκρίσιμο με τον τρόπο που εμείς σήμερα χρησιμοποιούμε το 10. Όταν φτάνουμε στο εννέα, μετακινούμαστε ένα χώρο αριστερά, γράφουμε ένα ένα και προσθέτουμε μηδέν δεξιά, λέει η Erica Meszaros, η οποία ολοκλήρωσε πρόσφατα διδακτορικό στην ιστορία των ακριβών επιστημών και της αρχαιότητας στο Brown University στις ΗΠΑ. «Το ίδιο ισχύει και με το εξηκονταδικό: φτάνουν στο 59 και αντί να έχουν έναν αριθμό μεγαλύτερο από 59, χρησιμοποιούν απλώς ένα ένα, αλλά σε μια θέση αριστερότερα».

Παρά την ελκυστική θεωρία μέτρησης με τα δάχτυλα που παρουσιάστηκε παραπάνω, δεν είναι σαφές γιατί οι Σουμέριοι κατέληξαν σε ένα σύστημα βάσης 60. «Δεν υπάρχει πολύς κόσμος αποδεικτικών στοιχείων για το από πού προήλθε το ίδιο το 60», λέει ο Monroe. Κάποιοι μελετητές έχουν προτείνει ότι το εξηκονταδικό σύστημα ίσως υπήρχε πριν από τους Σουμέριους.

Η ευκολία χρήσης του, ωστόσο, είναι σαφής. Το 60 μπορεί να διαιρεθεί με το 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 και 60 χωρίς να χρειάζονται κλάσματα ή δεκαδικά. Συγκρίνοντας με το 10, που μπορεί να διαιρεθεί μόνο με το 1, 2, 5 και 10, γίνονται εμφανή τα πλεονεκτήματά του. «Αν αναπτύσσεις αριθμούς για πολύ πρακτικούς σκοπούς, όπως λογιστικά, φόρους ή μέτρηση και κατανομή χωραφιών για την κληρονομιά των γιων σου, το να έχεις έναν εύκολο τρόπο να κάνεις αυτές τις μαθηματικές πράξεις μπορεί να είναι πραγματικά χρήσιμο», λέει η Meszaros.