MNHMEIA

Τί είναι το σχολείο τύπου “Καλλία-Συγγρού” που αναστυλώνεται στα Λαγκαδέικα Ξυλοκάστρου;

0

Η χτεσινή αναφορά του υφυπουργού Περιβάλλοντος Νίκου Ταγαρά στην αναστήλωση του ιστορικού δημοτικού σχολείου στα Λαγκαδαίϊκα Ξυλοκάστρου είχε μια παράμετρο, η οποία είναι αλήθεια πως είναι γνωστή κυρίως στους ειδικούς του χώρου (αρχιτέκτονες και μηχανικούς), ωστόσο κρύβει μέσα της μεγάλη ιστορία.

Πρόκειται για τον αρχιτεκτονικό τύπο κατασκευής του συγκεκριμένου σχολείου, “Καλλία ή Συγγρού”, το οποίο ανήκει σε μια μικρή ομάδα σχολείων που έγιναν κάτω από πολύ συγκεκριμένες συνθήκες την εικοσαετία 1890-1910, για να λύσει το σοβαρό κτιριακό ζήτημα των σχολείων στην Ελλάδα.

Καταρχάς δυο λόγια για το συγκεκριμένο σχολείο, από τον αρχιτέκτονα Γεώργιο Παπανδρέου:

“Πρόκειται για σχολικό κτίριο που χτίσθηκε με κονδύλια της δωρεάς Α. Συγγρού, μετά τον κανονισμό σχολικών κτιρίων Καλλία, το 1895.

Η μορφολογική και τυπολογική σύνθεση του κτιρίου υπακούει στον κανονισμό σχολικών κτιρίων του διατάγματος 1894. Η αρχιτεκτονική του σύνθεση είναι νεοκλασική, με κλασικιστική διακοσμητική μορφολόγηση. Η στέγη είναι δίρριχτη με κεραμίδια γαλλικού τύπου.

Αποτελείται από δύο αίθουσες διδασκαλίας και το γραφείο των δασκάλων, σύμφωνα με την τυπολογία διτάξειου σχολείου…”.

Αυτό είναι το σχολείο Καλλία Συγγρού στα Λαγκαδέιικα

Τι ήταν όμως τα σχολεία τύπου Καλλία – Συγγρού; Να δούμε τι λέει σχετικά, άρθρο του Δημοσθένη Κοδρού, υποψήφιου Διδάκτωρα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, που δημοσιεύτηκε στην eleftheriaonline (δείτε αναλυτικά όλο το άρθρο εδώ)

Την δεκαετία του 1880 το πρόβλημα των σχολικών κτηρίων είχε αρχίσει να τίθεται με τρόπο έντονο και δραματικό, καθώς μια σειρά επιστημόνων τόνιζαν την σημασία του υλικού πλαισίου στην παιδαγωγική λειτουργία.  Παράλληλα επισήμαιναν τους κινδύνους που απορρέουν για την υγεία των μαθητών, μέσα από ένα άσχημα κατασκευασμένο σχολικό κτήριο και ένα ανθυγιεινό περιβάλλον που απορρέει από αυτό το γεγονός.

Ετσι, διανοούμενοι και πολιτεία συγκλίνουν ότι η φοίτηση δεν μπορεί να έχει μια γενικευμένη και υποχρεωτική διάσταση, πριν δημιουργηθεί ένας σχολικός κτηριακός χάρτης, συμβατός με την κατάσταση του οικιστικού πλέγματος της χώρας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, την 9η Ιανουαρίου 1888 η κυβέρνηση Τρικούπη θα φέρει προς ψήφιση νόμο, βάσει του οποίου εγκαθιδρύεται η χρηματοδότηση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από ειδικό ταμείο, ενώ προέβλεπε τη χρησιμοποίηση μέρους των πόρων του για την ανέγερση σχολικών κτηρίων.  Ομως, πολύ σύντομα, αποδείχθηκε ότι οι προβλεπόμενοι πόροι δεν επαρκούσαν και ότι η δημιουργία και η συντήρηση σχολικών κτηρίων απαιτούσε ένα πρόγραμμα μεγαλύτερου εύρους σχεδιασμού και πόρων.

Ετσι, ένα χρόνο αργότερα, η κυβέρνηση Τρικούπη θα υποβάλει στη Βουλή το νομοσχέδιο «Περί δημοτικών προσόδων, δανείων και βαρών», το οποίο μεταξύ άλλων προέβλεπε και τη σύναψη δανείου για την ανέγερση νέων σχολικών κτηρίων, όμως το νομοσχέδιο δεν ψηφίστηκε. 

Το ιστορικό διάταγμα της 17ης Μαΐου 1894 αποτελεί το πρώτο κανονιστικό κείμενο για το σχολικό χώρο. Το διάταγμα συντάχθηκε από τον αείμνηστο νομομηχανικό Δημήτρη Καλλία και στηρίχθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στον γαλλικό κανονισμό για την κατασκευή και τον εξοπλισμό των σχολικών κτηρίων του 1880.

Λίγους μήνες αργότερα, σύμφωνα με το νόμο ΒΤΜΘ΄ του 1895, η κατασκευή νέων σχολικών κτηρίων θα γινόταν πρώτα στις πρωτεύουσες και στους οικισμούς των δήμων τρίτης τάξης και μόνο μετά την κάλυψη αυτών των αναγκών η δραστηριότητα θα επεκτεινόταν στους δήμους δευτέρας και πρώτης τάξεως.

Στις 27 Σεπτεμβρίου 1895, το υπουργείο στέλνει στα νομαρχιακά εποπτικά συμβούλια λιθογραφημένα σχέδια του νομομηχανικού Δ. Καλλία, που αφορούν αρχιτεκτονικά σχέδια διδακτηριακού τύπου σχολείων. Σύμφωνα με τα σχέδια αυτά η αίθουσα θα έχει χωρητικότητα 80 μαθητών και αμφιπλάγιο φωτισμό, ενώ τόσο η διάταξη της κάτοψης όσο και η μορφολογία παρουσιάζουν πολλά κοινά σημεία με τα σχέδια-τύπους του διατάγματος του 1894.

Η εγκύκλιος που συνόδευε τη λιθογραφία ανέφερε την άμεση αποστολή ενός νέου σχεδίου για τον ίδιο τύπο σχολείου, αλλά με μονοπλάγιο φωτισμό.  Παράλληλα, σε συνεργασία με τους επιθεωρητές, οι νομομηχανικοί έπρεπε να διαλέξουν το διδακτηριακό τύπο που προσαρμόζεται καλύτερα στο σχήμα και τον προσανατολισμό του γηπέδου.

Τα Νεοκλασικά Σχολεία («Σχολεία Συγγρού») των αρχών του 20ού αιώνα της Νότιας Μεσσηνίας

Στις 5 Φεβρουαρίου 1898, το υπουργείο Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Εκπαιδεύσεως, θα συγκροτήσει ειδική επιτροπή προς εξέταση και έγκριση σχεδίων διδακτηρίων, με τις σημαντικότερες προσωπικότητες της εποχής σε θέματα παιδαγωγικής και υγιεινής. Ετσι, εκτός από τον Δ. Καλλία, στην επιτροπή θα συμμετέχουν ο Σπ. Μωραΐτης, ο Γ. Βάφας, ο Π. Οικονόμου, ο Α. Τριανταφιλλίδης, ο Ι. Κυριακού και ο Ι. Μαμάης.

Μερικούς μήνες αργότερα το υπουργείο στέλνει στα εποπτικά συμβούλια τα λιθογραφημένα σχέδια 4 τύπων διδακτηρίων, που αντιστοιχούσαν στους 4 τύπους υπαρχόντων δημοτικών σχολείων: μονοτάξιο, διτάξιο, τετρατάξιο και εξατάξιο. Ετσι, στις 20 Απριλίου του 1898, εγκρίνονται τα αρχιτεκτονικά σχέδια μονοτάξιου και διτάξιου δημοτικού σχολείου, που σχεδιάστηκαν από τον νομομηχανικό Δημήτρη Καλλία (σχέδιο μονοτάξιου στην εικόνα κειμένου). 

Η αίθουσα διδασκαλίας αποτελεί την επαναλαμβανόμενη μονάδα στην οργάνωση της κάτοψης των σχολείων τύπου «Καλλία», ενώ η εσωτερική της διαρρύθμιση είναι σύμφωνη με το διάταγμα του 1894. Το νέο στοιχείο που παρουσίαζε είναι η χρησιμοποίηση διθέσιων θρανίων, κατανεμημένο σε σειρές και στήλες ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών και το σχήμα της αίθουσας.

Η διαφοροποίηση αυτή αντανακλούσε μια ρεαλιστική αντιμετώπιση, που λάμβανε υπόψη τις ιδιαιτερότητες της φοίτησης, καθώς ο νόμος ΒΤΜΘ΄ όριζε ως ελάχιστη διάρκεια φοίτησης τα τέσσερα χρόνια, εάν και η στάση του πληθυσμού ήταν πιο χαλαρή από το νέο θεσμικό πλαίσιο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι γονείς και παιδιά δεν ήταν ακόμη συνηθισμένα σε μια φοίτηση που διαρκούσε αρκετά συνεχόμενα έτη, καθώς δεν είναι λίγες οι φορές, όπου, μαθητές μετά από ένα ή δύο χρόνια πρωτοβάθμιων σπουδών άφηναν το σχολείο ή εγκατέλειπαν για ένα χρονικό διάστημα και μετά συνέχιζαν και πάλι τη φοίτησή τους.

Επίσης, η συμμετοχή των κοριτσιών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση την περίοδο αυτή είναι τόσο μικρή που δεν αποτυπώνεται στην στατιστική μελέτη. Αλλά και οι εκθέσεις των δασκάλων και των επιθεωρητών αποτυπώνουν την έλλειψη κανονικότητας στην φοίτηση των μαθητών και ερμηνεύουν το γεγονός ότι τα σχέδια δεν δηλώνουν καμία αντιστοιχία ανάμεσα σε αίθουσες και τάξεις.

1898, σύσταση επιτροπής για να εγκρίνει τον σχεδιασμό των Σχολικών κτιρίων  - Το Άστρος της θαλάσσης

Εκτός από τις αίθουσες, το κτηριολογικό πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης γραφείο για τους δασκάλους, διαδρόμους και ιματιοθήκες. Η κάτοψη συντίθεται από αυτά τα στοιχεία ως κλειστή ενότητα, χωρίς καμιά ευελιξία που να επιτρέπει το πέρασμα από τον ένα τύπο στον άλλο, την προσαρμογή δηλαδή του κτηρίου σε πιθανή αλλαγή του καθεστώτος του σχολείου (από μονοτάξιο σε διτάξιο κ.λπ.), καθώς συχνά απαιτούνταν τέτοιες αλλαγές, είτε λόγω αύξησης του αριθμού των μαθητών, είτε λόγω μεταβολής στη σύνθεση του διδακτικού προσωπικού.  

Η όψη του μονοτάξιου σχολείου είναι πλινθόκτιστη και επιχρισμένη με δίκλινη στέγη καλυμμένη με κεραμίδια, ενώ έχει ως κύριο διακοσμητικό στοιχείο την είσοδο που περιβάλλεται από παραστάδες και επιστεγάζεται από αέτωμα. Επίσης, τα τέσσερα παράθυρα, δύο από κάθε πλευρά της εισόδου, ενοποιούνται από ενιαία κορνίζα και διαχωρίζονται από παραστάδες, ενώ μια κορνίζα διακοσμημένη με ακροκέραμα διαμορφώνει τη στέψη του κτηρίου.

Αυτή η νεοκλασική μορφολογία, σημαντικά επηρεασμένη από το κτήριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνιστά απάντηση στο ήδη διατυπωμένο αίτημα για ένα σχολικό κτήριο που με την επιβλητική του εμφάνιση να μπορεί να συνεισφέρει στην ενίσχυση της επιβολής του θεσμού.

Είναι γεγονός ότι από το 1898 έως το 1911 κατασκευάστηκαν σε όλη την Ελλάδα 407 σχολεία με χρηματοδότηση από τα εκπαιδευτικά τέλη, ενώ ο ποσοτικός απολογισμός δεν θεωρείται εντυπωσιακός, καθώς τα κτήρια αυτά αντιπροσώπευαν μόνο το 11,5% των σχολείων που λειτουργούν στο τέλος του 1910. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1910, 2.178 σχολεία στεγάζονται σε νοικιασμένα κτήρια, ποσοστό που αναλογεί στο 61% του συνόλου των σχολείων.

Τα κονδύλια που διατίθενται για την κατασκευή νέων σχολείων δεν είναι επαρκή, καθώς μεταξύ 1895 και 1907 διατίθενται κάθε χρόνο 650.000 δραχμές, ενώ για την ίδια περίοδο το κόστος κατασκευής για ένα μονοτάξιο σχολείο ανέρχεται κατά μέσο όρο στις 14.000 δραχμές. Επίσης, θα πρέπει να συνυπολογιστούν τα έξοδα λειτουργίας του μηχανισμού σχεδίασης και επίβλεψης των εργασιών.  

Τα κτήρια αυτά έγιναν για μια ολόκληρη εποχή η ίδια εικόνα του σχολείου, έτσι ώστε δεκάδες χρόνια αργότερα ή ακόμα και σήμερα, κάθε νεοκλασικό σχολείο, ανεξάρτητα από την ημερομηνία κατασκευής του, να χαρακτηρίζεται σχολείο «τύπου Καλλία», η λανθασμένα σχολείο «Συγγρού». Σε σχέση με το τελευταίο αυτό σημείο, μια μεγάλη παρανόηση δημιουργήθηκε τότε και διατηρείται ακόμη και σήμερα, τροφοδοτώντας έτσι το μύθο της συνεισφοράς των εθνικών ευεργετών στη συγκρότηση του πρωτοβάθμιου σχολικού δικτύου.

Η παρανόηση με την δωρεά Συγγρού

Η ανέγερση αυτών των σχολείων, τόσο στην Νότια Μεσσηνία όσο και στην υπόλοιπη Ελλάδα, αποδίδεται συχνά σε δωρεά του Α. Συγγρού, παρόλο που τα συγκεκριμένα σχολικά κτήρια έχουν κατασκευαστεί με δαπάνες από τα εκπαιδευτικά τέλη. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Α. Συγγρός με την διαθήκη του που συντάχθηκε το 1896 αφήνει στο κράτος το ποσό των 750.000 με προορισμό την κατασκευή δημοτικών σχολείων σ’ όλη τη χώρα εκτός από την πρωτεύουσα.

Ομως, το κεφάλαιο αυτό, που κατατέθηκε στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος την 1 Ιανουαρίου 1904, παραμένει ακέραιο (κεφάλαιο και τόκοι) το 1926 (Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρησιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υπαγόμενων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929, τόμος Α΄, σ. 593), ενώ ακόμα και εάν η πολιτεία έκανε χρήση των χρημάτων του Συγγρού, δεν θα έφθαναν για την κατασκευή περισσότερων από 50 μονοθέσιων σχολείων. Σε κάθε περίπτωση, τα σχολεία τύπου «Καλλία» αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, ενώ αποτυπώνουν την βάση του πρώτου κρατικού κανονιστικού προγράμματος δημιουργίας σχολικών μονάδων.

Πόσοι πέθαναν από κορονοϊό στην Κορινθία – Αναλυτικά στοιχεία από ΕΟΔΥ

Previous article

Rafale: Η πτήση πάνω από την Ακρόπολη

Next article

You may also like

Comments

Comments are closed.

More in MNHMEIA