By 
Στα 58 του χρόνια έφυγε από τη ζωή ο διακεκριμένος αρχαιολόγος που αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής του διαδρομής στην αρχαία Σικυώνα. Ένας άνθρωπος που η βαθιά γνώση του συμβάδιζε με μια σπάνια απλότητα και σεμνότητα.
Υπάρχουν κάποιες απώλειες που δύσκολα μπορείς να τις αποδεχθείς. Όχι μόνο γιατί έρχονται πρόωρα και αναπάντεχα, αλλά γιατί αφορούν ανθρώπους που αισθάνεσαι ότι είχαν ακόμη τόσα πολλά να προσφέρουν. Ανθρώπους που η παρουσία τους αποτελούσε από μόνη της μια πολύτιμη προσφορά στην επιστήμη, στην κοινωνία και στον τόπο τους.
Ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν ο Γιάννης Λώλος.
Ο πρόωρος θάνατός του, σε ηλικία μόλις 58 ετών, στερεί από την ελληνική αρχαιολογία έναν λαμπρό επιστήμονα, από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας έναν σπουδαίο δάσκαλο και από την Κορινθία έναν άνθρωπο που αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του στην αποκάλυψη και την ανάδειξη της ιστορίας της.
Για όσους όμως είχαμε την τύχη να τον γνωρίσουμε προσωπικά, η απώλεια έχει και μια άλλη, βαθύτερη διάσταση. Χάσαμε έναν άνθρωπο σπάνιας ποιότητας, με αφοπλιστική απλότητα, ανεπιτήδευτη ευγένεια και μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να κάνει ακόμη και τον πιο σύνθετο επιστημονικό προβληματισμό προσιτό στον καθένα.
Ένας επιστήμονας δεμένος με τον τόπο του
Με καταγωγή από το Κοκκώνι Κορινθίας, ο Γιάννης Λώλος ακολούθησε μια λαμπρή ακαδημαϊκή διαδρομή. Σπούδασε Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στη Σορβόννη, στο Παρίσι, και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνιας, όπου εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή με αντικείμενο την τοπογραφία της Σικυωνίας.
Δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Michigan και από το 2002 στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου υπηρέτησε ως αναπληρωτής καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.
Θα μπορούσε να είχε αφιερώσει την επιστημονική του σταδιοδρομία σε πολλά και διαφορετικά αντικείμενα. Άλλωστε, η κατάρτισή του, το εύρος των ενδιαφερόντων του και η διεθνής επιστημονική του παρουσία το επέτρεπαν.
Εκείνος όμως επέλεξε να συνδέσει το μεγαλύτερο μέρος του ερευνητικού του έργου με την αρχαία Σικυώνα. Με έναν τόπο που δεν αποτελούσε γι’ αυτόν απλώς αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης, αλλά μέρος της προσωπικής του ταυτότητας.
Από το 2004 διηύθυνε τη συστηματική αρχαιολογική έρευνα πεδίου στην περιοχή της αρχαίας Σικυώνας. Μια έρευνα με ιδιαίτερη επιστημονική αξία, που δεν περιοριζόταν στον χώρο της αρχαίας πόλης, αλλά επεκτεινόταν στην ευρύτερη επικράτειά της, από τον ποταμό Ράχιανη, στην περιοχή του Άσσου, μέχρι τον Σύθα, στο Ξυλόκαστρο.
Επί χρόνια, μαζί με τους φοιτητές του και τους επιστημονικούς συνεργάτες του, περπάτησε αυτή τη γη σχεδόν σπιθαμή προς σπιθαμή.
Εκατοντάδες χιλιάδες όστρακα, μικρά θραύσματα κεραμικών αντικειμένων, συλλέχθηκαν και καταγράφηκαν με ακριβή γεωγραφικό προσδιορισμό. Καθένα από αυτά αποτελούσε ένα μικρό κομμάτι ενός τεράστιου ιστορικού ψηφιδωτού που ο Γιάννης Λώλος προσπαθούσε με υπομονή να ανασυνθέσει.
Εκείνο που τον ενδιέφερε ιδιαίτερα δεν ήταν μόνο τα εντυπωσιακά μνημεία, τα δημόσια οικοδομήματα και τα μεγάλα γεγονότα της αρχαιότητας. Ήταν κυρίως η καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
Πού κατοικούσαν; Πώς καλλιεργούσαν τη γη; Πώς οργανώνονταν οι οικισμοί; Πώς επικοινωνούσαν μεταξύ τους οι κοινότητες; Ποιες ήταν οι παραγωγικές τους δραστηριότητες;
Μέσα από τα ταπεινά ευρήματα της καθημερινότητας επιχειρούσε να φωτίσει πλευρές της ιστορίας που συχνά παραμένουν στη σκιά των μεγάλων μνημείων.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, ήταν ένα από τα σπουδαιότερα χαρακτηριστικά της επιστημονικής του προσέγγισης.
Αποκαλύπτοντας μια ολόκληρη πόλη κάτω από τη γη
Ο Γιάννης Λώλος συνδύαζε την κλασική αρχαιολογική γνώση με την αξιοποίηση των πιο σύγχρονων τεχνολογικών δυνατοτήτων.
Με ιδιαίτερη εξειδίκευση στα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (GIS), αξιοποίησε μεθόδους γεωφυσικής διασκόπησης και ψηφιακής χαρτογράφησης, που επέτρεψαν τη λεπτομερή αποτύπωση της πολεοδομικής οργάνωσης της αρχαίας Σικυώνας.
Με τον τρόπο αυτό αναδείχθηκε ο σχεδιασμός της αρχαίας πόλης, με τα οικοδομικά της τετράγωνα, τους δρόμους και σημαντικά δημόσια κτίρια.
Πρόκειται για ένα επίτευγμα που δύσκολα μπορεί να αντιληφθεί στις πραγματικές του διαστάσεις κάποιος που δεν έχει ασχοληθεί με την αρχαιολογική έρευνα.
Εκεί όπου εμείς βλέπουμε σήμερα καλλιεργημένα χωράφια, ελαιώνες και εκτάσεις γης, ο Γιάννης Λώλος μπορούσε, μέσα από την επιστημονική επεξεργασία των δεδομένων, να ανασυνθέτει τη μορφή μιας ολόκληρης πόλης που άκμασε πριν από χιλιάδες χρόνια.
Και δεν κρατούσε αυτή τη γνώση για τον εαυτό του. Τη μετέδιδε στους φοιτητές του, στους συνεργάτες του, στους ανθρώπους της περιοχής, σε οποιονδήποτε έδειχνε πραγματικό ενδιαφέρον.
Το σπουδαίο επιστημονικό του έργο αποτυπώνεται σε πλήθος δημοσιεύσεων και μελετών, με ιδιαίτερη θέση να κατέχει η μονογραφία του Land of Sikyon: The Archaeology and History of a Greek City-State, ένα έργο αναφοράς για την ιστορία και την αρχαιολογία της Σικυωνίας.
Η σπάνια απλότητα ενός πραγματικά σπουδαίου ανθρώπου
Είχα την τύχη να γνωρίσω προσωπικά τον Γιάννη Λώλο, να αναπτύξω μαζί του μια ουσιαστική αληθινή φιλία και να παρακολουθήσω επιστημονικές του παρουσιάσεις. Εκείνο που μου έκανε πάντοτε ιδιαίτερη εντύπωση δεν ήταν μόνο ο πλούτος των γνώσεών του. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο τις μετέδιδε. Ήταν, ακόμη, το μοναδικό, πηγαίο χιούμορ του, που αναδεικνυόταν αβίαστα μέσα από τον λόγο και την επικοινωνία του με τους άλλους.
Μιλούσε με μια εκπληκτική φυσικότητα, χωρίς σχεδόν ποτέ να χρειάζεται να συμβουλευτεί τις σημειώσεις του. Ο λόγος του είχε απόλυτο ειρμό, καθαρότητα και μια σπάνια ισορροπία ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και την απλή, κατανοητή έκφραση.
Μπορούσε να αναπτύσσει επί ώρα σύνθετα αρχαιολογικά ζητήματα και να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον ακόμη και ανθρώπων που δεν είχαν καμία ιδιαίτερη σχέση με την επιστήμη του.
Δεν προσπαθούσε να εντυπωσιάσει με δυσνόητους όρους ή περίπλοκες διατυπώσεις. Δεν είχε ανάγκη να αποδείξει την επιστημονική του επάρκεια. Αυτή αναδεικνυόταν αβίαστα, μέσα από την ουσία του λόγου του.
Πιστεύω ότι αυτό είναι ένα από τα ασφαλέστερα γνωρίσματα της πραγματικής γνώσης: η δυνατότητα να εξηγείς τα δύσκολα με απλά λόγια, χωρίς να τα απλουστεύεις σε βαθμό που να χάνουν το νόημά τους.
Ο Γιάννης Λώλος διέθετε αυτή την ικανότητα σε εντυπωσιακό βαθμό.
Και μαζί της διέθετε κάτι εξίσου πολύτιμο: μια μοναδική ανθρώπινη απλότητα.
Δεν υπήρχε στη συμπεριφορά του η παραμικρή αίσθηση ακαδημαϊκής υπεροψίας. Ήταν προσιτός, ευγενικός, πρόθυμος να συζητήσει, να εξηγήσει, να ακούσει.
Η βαθιά επιστημονική του γνώση δεν τον απομάκρυνε από τους ανθρώπους. Αντίθετα, τον έκανε ακόμη πιο ουσιαστικό στην επικοινωνία μαζί τους.
Η αφοσίωση που ξεπερνούσε τα όρια του καθήκοντος
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά της επιστημονικής του διαδρομής που αξίζει να αναφερθεί.
Ο Γιάννης Λώλος δεν είχε να αντιμετωπίσει μόνο τις αντικειμενικές δυσκολίες μιας απαιτητικής αρχαιολογικής έρευνας. Βρέθηκε πολλές φορές αντιμέτωπος με τον παραλογισμό της γραφειοκρατίας, με διοικητικά εμπόδια και με καταστάσεις που δοκίμαζαν την υπομονή και την επιμονή του.
Κάποιες από αυτές, όπως είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω μέσα από την προσωπική μας επικοινωνία, δεν ήταν άσχετες με εκείνες τις μικρότητες που δυστυχώς εμφανίζονται ακόμη και στον επιστημονικό χώρο. Με τον φθόνο που μπορεί να γεννήσει η αναγνώριση της αξίας ενός ανθρώπου σε όσους δυσκολεύονται να αποδεχθούν την υπεροχή του.
Δεν θεωρώ ότι πρέπει να αποσιωπούμε τέτοιες πλευρές, ιδιαίτερα όταν αναφερόμαστε σε ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην παραγωγή γνώσης.
Ο Γιάννης Λώλος δεν αντιμετώπιζε την αρχαιολογική έρευνα ως μια τυπική επαγγελματική υποχρέωση. Την αντιμετώπιζε ως προσωπική αποστολή.
Γνωρίζω ότι υπήρξαν περιπτώσεις στις οποίες, για να μην καθυστερήσει το ερευνητικό έργο, διέθεσε δικά του χρήματα, από το προσωπικό του υστέρημα.
Ας αναλογιστούμε για λίγο τι σημαίνει αυτό.
Ένας πανεπιστημιακός δάσκαλος, με διεθνή επιστημονική αναγνώριση, να αναγκάζεται να χρηματοδοτεί ο ίδιος μέρος της έρευνάς του, επειδή οι θεσμοί και οι διαδικασίες δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν εγκαίρως στις ανάγκες της.
Και να το κάνει χωρίς θόρυβο, χωρίς να επιδιώκει προσωπικά ανταλλάγματα, μόνο και μόνο γιατί δεν ήθελε να σταματήσει η προσπάθεια.
Αυτή η στάση ζωής φανερώνει πολλά περισσότερα από την επιστημονική του συνέπεια. Φανερώνει το ήθος του.
Η αξία του είχε αναγνωριστεί και από κορυφαίες προσωπικότητες της αρχαιολογίας, ανάμεσά τους και ο αείμνηστος Στέφανος Μίλλερ, ο οποίος τον είχε ορίσει ισόβιο πρόεδρο του ιδρύματός του για την αρχαία Νεμέα.
Κι όμως, παρά την αναγνώριση, τις σπουδές, τις δημοσιεύσεις και το τεράστιο ερευνητικό του έργο, ο Γιάννης παρέμεινε ο ίδιος απλός και προσιτός άνθρωπος.
Ένα χρέος απέναντι στη μνήμη του
Ο θάνατος του Γιάννη Λώλου αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό.
Και το κενό αυτό δεν αφορά μόνο την πανεπιστημιακή κοινότητα ή τους συναδέλφους του αρχαιολόγους.
Αφορά και τον τόπο μας.
Γιατί η Κορινθία, και ιδιαίτερα η περιοχή της αρχαίας Σικυώνας, οφείλει πολλά σε αυτόν τον άνθρωπο. Στην επιστημονική του επιμονή, στις ατελείωτες ώρες της έρευνας, στην αγάπη του για την ιστορία και στην προσπάθειά του να αναδείξει έναν πολιτισμό που εξακολουθεί να κρύβει κάτω από τη γη ένα μεγάλο μέρος της σπουδαιότητάς του.
Θα ήταν ευχής έργον η επιστημονική και τοπική κοινότητα να φροντίσουν ώστε το έργο του να συνεχιστεί, τα πολύτιμα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν επί δεκαετίες να αξιοποιηθούν και η μνήμη του να τιμηθεί με τρόπο ουσιαστικό.
Όχι μόνο με επετειακές εκδηλώσεις και τιμητικούς λόγους, αλλά με τη συνέχιση της προσπάθειας στην οποία αφιέρωσε τη ζωή του.
Γιατί αυτό, πιστεύω, θα αποτελούσε τη σημαντικότερη αναγνώριση της προσφοράς του.
Προσωπικά, από τον Γιάννη Λώλο δεν θα θυμάμαι μόνο τον σπουδαίο επιστήμονα που μπορούσε να ανασυνθέτει την εικόνα μιας αρχαίας πόλης μέσα από τα πιο ταπεινά κατάλοιπά της.
Θα θυμάμαι τον άνθρωπο που μιλούσε με πάθος για την επιστήμη του, αλλά χωρίς την παραμικρή έπαρση. Που μπορούσε να εξηγεί τα πιο δύσκολα πράγματα με τον πιο απλό τρόπο. Που αντιμετώπιζε τον συνομιλητή του με σεβασμό, ανεξάρτητα από τις γνώσεις ή την ιδιότητά του.
Και κυρίως θα θυμάμαι αυτή τη σπάνια συνύπαρξη δύο χαρακτηριστικών που δεν συναντά κανείς συχνά: της μεγάλης επιστημονικής αξίας και της βαθιάς ανθρώπινης σεμνότητας.
Ο Γιάννης Λώλος πέρασε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του αναζητώντας και καταγράφοντας τα ίχνη ανθρώπων που έζησαν πριν από χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, που ο ίδιος δεν βρίσκεται πια ανάμεσά μας, αφήνει τα δικά του ίχνη. Στην επιστήμη, στην ιστορία του τόπου μας, στους μαθητές του και, πάνω απ’ όλα, στις καρδιές όσων τον γνωρίσαμε.
Ο Γιάννης Λώλος έφερε στο φως την ιστορία της αρχαίας Σικυώνας. Είναι χρέος της Σικυωνίας να κρατήσει ζωντανό το όνομά του.
Και αυτά τα ίχνη δεν πρόκειται να σβήσουν.
Καλό ταξίδι, Γιάννη.
Γιώργος Τερζής
Comments